Rozumienie starości

Starzenie się dotyczy wszystkich układów i narządów organizmu człowieka, chociaż niejednokrotnie trudno rozróżnić skutki naturalnego procesu starzenia się od wpływu  chorób przewlekłych.

Na tzw. psychologiczny wymiar starości w znaczący sposób wpływają czynniki, które łączą się z historią i warunkami życia, doświadczeniami, a także przekazem społecznym i rodzinnym na temat starości. Mają one kluczowy wpływ na myślenie, zachowanie, emocje i nastawienie do starości zarówno własnej jak i innych ludzi. Przyczyniają się także do zróżnicowania tempa i sposobu starzenia się.

W naturalnym procesie starzenia się nie następują zasadnicze zmiany w zdolności do logicznego myślenia, zasobie wiedzy i słów, zdolności do wykonywania codziennych czynności. Natomiast osłabieniu ulega zdolność zapamiętywania, uczenia się, koncentracji i podzielności uwagi, koordynacji wzrokowo-ruchowej, a także odporności na stres.

W następstwie tego procesu można zaobserwować następujące zmiany w różnych obszarach funkcjonowania osób starszych:

  • pamięć - trudności w zapamiętywaniu i odtwarzaniu bieżących zdarzeń spowodowane są osłabieniem tzw. pamięci krótkotrwałej (krótkoterminowej) Wiadomości zmagazynowane wcześniej w pamięci długotrwałej pozostają utrwalone i dostępne. Oznacza to, że osoby starsze lepiej pamiętają dawne wydarzenia niż niedawne fakty np. gdzie położyły okulary, klucze, dokumenty, czy wzięły leki. Z powodu pogorszenia pamięci krótkotrwałej oraz innych funkcji poznawczych (koncentracja, koordynacja, uwaga) nowe okoliczności czy zmiana otoczenia mogą powodować niepokój i zagubienie. Pamięć długoterminowa z wiekiem również ulega osłabieniu jednak w znacznie mniejszym stopniu niż pamięć krótkoterminowa.
  • mniejsza elastyczność i umiejętność przystosowania  się - w wyniku trudności odnajdywania się w nowych sytuacjach osoby starsze nie lubią niespodziewanych zmian i często przyjmują pozycję obronną służącą zachowaniu poczucia bezpieczeństwa, która czasem wyraża się np. w postaci uporu (“trzymanie się” przyzwyczajeń, ustalonego porządku), który przez opiekunów może być odbierany jako przejaw złośliwości uniemożliwiający wprowadzenie zmian;
  • postawa retrospektywna (odtwarzanie przeszłości, wracanie do wspomnień) - wcześniejsze przeżycia są lepiej zachowane w pamięci długotrwałej i łatwiej dostępne; wracanie do wspomnień, jeśli były pozytywne, może być sposobem na odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i wartości; charakter dominujących osobistych doświadczeń z przeszłości - pozytywne/bolesne znacząco rzutuje na stosunek do bieżących wydarzeń;
  • ograniczenie zainteresowań -  obniżenie sprawności intelektualnej i motorycznej (stan zdrowia, samopoczucie) oraz ograniczenie dostępności do niektórych obszarów życia wpływa na poziom aktywności osób starszych;  obszary zainteresowań zazwyczaj nie ulegają zmianie i zależą od dotychczasowych zamiłowań, nawyków, potrzebie;                                
  • trudności w wykonywaniu niektórych czynności - obniżenie koordynacji wzrokowo-ruchowej, szczególnie pod presją czasu, często współistniejące z zaburzeniami wzroku i równowagi,  objawia się trudnościami w wykonywaniu nawet dobrze opanowanych czynności takich jak ubieranie się, omijanie przeszkód na drodze, obsługa urządzeń i sprzętów gospodarstwa domowego itp.
  • czas reakcji - z wiekiem osłabia się sprawność psychomotoryczna, wydłuża się czas, potrzebny do zrealizowania jakiegoś działania czy sformułowania wypowiedzi;                    
  • mniejsza zdolność koncentracji i podzielności uwagi - trudności w wykonywaniu kilku czynności naraz lub odbieraniu bodźców słuchowych i wzrokowych jednocześnie np. podczas oglądania telewizji (trudności ze zrozumieniem przekazu);
  • trudności ze zrozumieniem mowy - osoby starsze czasem gubią treść wypowiedzi,  zwracają uwagę, że inni mówią niewyraźnie i zbyt szybko; przyczyną mogą być problemy ze słuchem.
  • ograniczenie wyobraźni przestrzennej i zdolności do twórczego myślenia;
  • zmniejszenie zdolności planowania i przewidywania;
  • spadek umiejętności analitycznych i organizatorskich;
  • obniżenie decyzyjności;
  •  zmniejszenie zdolności oceny sytuacji np. większa ufność, albo nadmierna nieufność.
  • osobowość osób starszych zasadniczo nie ulega zmianie, ale często dochodzi do nasilenia i wyostrzenia określonych cech charakteru (wcześniej utrwalonych); ważne: wyraźne zmiany w sferze osobowości są zazwyczaj wynikiem chorób neurodegeneracyjnych,
  • zmienność nastroju - z wiekiem zmniejsza się zdolność do sterowania uczuciami, która może objawiać się wahaniem nastrojów lub większą wrażliwością np. łatwe wzruszanie się; zmiany nastroju mogą też być objawem depresji;
  • obniżenie intensywności przeżyć oraz unikanie sytuacji emocjonalnych (mniejsza odporność na stres) np. niechęć do rozmów, nawet z osobami bliskimi, szczególnie na tematy trudne;
  • sceptycyzm, wycofanie i zobojętnienie - brak nowych celów życiowych i poczucie niemożności dokonania istotnych zmian powoduje, że osoby starsze często nie potrafią oczekiwać pozytywnych zdarzeń w teraźniejszości i w przyszłości, co skutkuje skłonnością do zamykania się w sobie i unikania kontaktu z innymi;
  • sztywność poglądów, konserwatyzm - utrwalone przekonania i doświadczenia z przeszłości pozwalają  uporać się z rzeczywistością nad którą tracą kontrolę;
  • narastające obawy przed zniedołężnieniem, bólem, samotnością, lęk przed śmiercią mogą powodować apatię, wycofanie i niechęć do jakiejkolwiek aktywności, a  w konsekwencji prowadzić do depresji;
  • koncentracja na dolegliwościach zdrowotnych lub bagatelizowanie dolegliwości.

 

Różne sposoby funkcjonowania osób starszych są wypadkową wielu czynników m.in. osobowości, stanu zdrowia, subiektywnej oceny życia, sytuacji rodzinnej, akceptacji siebie i swoich ograniczonych możliwości, poziomu zaspokojenia potrzeb, dlatego trudno jest jednoznacznie wskazać cechy charakteryzujące osoby starsze.